« كلّ شيء من حديث ابن إسحاق مسند ، فهو أملاه علىّ ، أو قرأه علىّ ، أو حدّثنى به . وما لم يكن مسندا ، فهو قراءة قرىء على ابن إسحاق » « 1 » . اين عبارت يونس كه از لحاظ تاريخ چگونگى نقل وضبط اخبار ، در قرن دوم هجرى قمري ، مدرك مهمى است ، شاهد است بر آن كه يونس وساير راويان محمد بن إسحاق به اين طريق از وى كسب علم كرده‌اند كه آنچه از اخبار مسند وبه عبارت ديگر داراى سند كامل بوده ، يا املا مىكرده ، يا آن كه متن مكتوبى را براي ايشان مىخوانده ، ويا خبري را نقل مىكرده واجازهء روايت مىداده وايشان آنچه كه از لفظ أو مىشنيده‌اند ثبت وضبط مىكرده‌اند ؛ واما آن اخبارى كه غير مسند بوده بر وى خوانده مىشده وراويانش استماع ويادداشت مىكرده‌اند . گرچه عبارت فوق دلالت دارد بر آن كه ابن إسحاق بر أساس نوشته‌هايى هم نقل خبر مىكرده ، دليل بر آن نيست كه لزوما أو كتاب مدوّنى در پيش روى خود داشته است . در اينجا اين مسأله نيز مطرح مىشود كه ابن إسحاق در نقل واملا اخبارى كه جمع‌آورى كرده بوده از چه روشى متابعت مىكرده است ؟ به اين معنى كه آيا اخبار تاريخي خود را بر حسب تقدم وتأخر زماني دسته‌بندى ونقل مىكرده واز لحاظ تاريخ‌نگارى داراى نظري جامع بوده يا آن كه از روش ديگرى متابعت مىكرده است ؟ از مراجعه به تاريخ طبري كه بر حسب تقدم وتأخر زماني تدوين شده واز ملاحظهء متن عربى سيره كه آن هم بر حسب نظري كه ابن هشام از وقايع داشته تنظيم گرديده ، نمىتوان به نتيجهء قطعي دست يافت . در اين مورد نيز اگر به فقرات بازمانده از روايت يونس بن بكير نظر اندازيم به اين احتمال مىرسيم كه ابن إسحاق اخبار را بدون قيد زماني وبر حسب موضوع در فقرات جداگانه نقل واملا مىكرده است « 2 » ، چنان كه اگر به فهرست « 3 » فقرات موجود در اجزاى پنج‌گانهء روايت يونس نظر افكنيم مىبينيم كه هر دسته از فقرات آن اجزا ، مربوط به موضوع خاصي است وهر دسته از چند فقره با فقرات ديگر ارتباطي ندارد « 4 » . اينك اگر اخبار منقول از ابن إسحاق را از لحاظ شمول وگسترش اطلاعات ومعلومات در نظر آوريم مىبينيم كه اطلاعات تاريخي ابن إسحاق شامل مجموعه‌هايى از اخبار مربوط به خلقت عالم وقصص الأنبياء وإسرائيليات از يك طرف ، واخبار مربوط به عربستان قبل از اسلام وآغاز اسلام ووقايع زمان پيغمبر أكرم تا سال 54 هجرى قمري از طرف ديگر ، بوده

--> ( 1 ) . كتاب سابق ، فقرهء 2 ، ص 2 . ( 2 ) . - ص 19 ، سطر 3 همين مقدمه وهمچنين ، ص 28 ، سطر 14 . ( 3 ) . همان كتاب ، ص 16 و 17 . ( 4 ) . همان كتاب ، ص 19 ، سطر 3 .